Linear-A yazısı



Linear-A, Girit Hiyeroglif yazısından doğmuş ve MÖ 1635 ile 1450 yılları arasında Doğu Akdeniz’de oldukça yaygın olarak kullanılmış bir yazıdır. Her iki yazı da bugüne kadar çözülemediği gibi, hangi dile ait oldukları da henüz aydınlatılamamıştır. Diğer taraftan bu dil ve yazının Luvice olabileceğine dair ipuçları vardır, fakat bu tez, bugüne kadar yeterince buluntu elde edilemediği için ispatlanamamıştır.

Elimizdeki Bilgiler

MÖ 20. yüzyıldan itibaren Girit’te görülmeye başlanan hiyeroglif yazısı MÖ 15. yüzyıla kadar kullanımda kalır. Girit hiyeroglifleri 150’ye yakın mühür, mühür baskısı ve arşiv yazıtları başta olmak üzere 120 civarında başka belge sayesinde tanınır. Bu yazılı belgeler Malia, Knossos ve Petras gibi sit merkezlerinden gelir. Bu hiyeroglif yazısı bugüne kadar Girit’in dışında sadece Ege Denizi’nin kuzeydoğusundaki Samothraki Adası’nda (Semadirek) görülmüştür. 137 işaretten oluşan Girit hiyeroglifleri piktograf şeklindedir. Bir hece yazısı olup henüz çözülememiştir.

Girit hiyeroglif yazısından doğmuş olan Linear-A yazısı MÖ 1635 ile 1450 yılları arasında Doğu Akdeniz’de oldukça yaygın kullanılmıştır. 70 hece işareti, çeşitli sayı işaretleri ve 200 adet kelime anlamlı işaretten oluşur. Ele geçen belgeler kil tabletler üzerine kazılmış olup, muhtemelen idari amaçlarla yazılmıştır. Girit’te 30’dan fazla buluntu yerinin yanında (özellikle Knossos, Phaistos, Chania), Yunanistan anakarasında (Mikene, Tyrins), Filistin’de (Lachisch, Tel Haror), Mısır’da (Auaris), Kythira’da (Çuha Adası), Kikladlar’da, Samothraki (Semadirek) ve Batı Anadolu’da (Troia, Milet) bu yazıya rastlanmıştır. Linear-A yazısından, Linear-B yazısı ve Kibro-Minoan yazısı ortaya çıkmıştır. Sonradan ortaya çıkan bu iki yazı hece yazıları olduğundan Linear A yazısının da bir hece yazısı olduğu düşünülür.

Öneriler

Grek-Luvi ilişkileri

Oxford Üniversitesi profesörlerinden ve Britanya Dil Kurumu’nun o zamanki başkanı İngiliz dilbilimci Leonard Robert Palmer, 1961 yılında yayınladığı Mycenaeans and Minoans (Mikenler ve Minoslular) adlı kitabında Linear-B yazısından, Ege’nin erken tarihi konusunda çeşitli sonuçlara varmak için yararlanır. Kitaptaki en temel beyanlardan biri Luvilerin MÖ 3. binyılda Yunanistan’a girdikleri ve dillerini orada yaydıklarıdır. Aslında bu iddia, Alman dilbilimci Paul Kretschmer’in 1896 yılında yayınladığı Einleitung in die Geschichte der griechischen Sprache (Grek dili tarihine giriş) adlı çalışmasına dayanıyordu. Kretschmer çalışmasında -nthos (Tirynthos gibi) ve -assos (Parnassos gibi) ile son bulan yer isimlerinin Grek dönemi öncesine dayandığını tespit etmişti. Troia’nın eski kazı başkanlarından Carl Blegen, dilbilimci J. B. Haley ile birlikte bu konuyu ele alan, “The Coming of the Greeks” (“Greklerin Gelişi”) adlı bir makale yayınlamıştır.

Buna göre Luvi terimlerinin özellikle uzun süre kullanıldıkları bilinen yer isimlerinde olduğu gibi Grek dilinde korunduğuna dair birçok kanıt söz konusudur. Ayrıca hem Girit hiyeroglif yazısının hem de Linear-A yazısının, Batı Anadolu ile bağlantılı olduğuna dair kanıtlar da mevcuttur. Ancak Batı Anadolu’da MÖ 16. ile 13. yüzyıllar arasına ait katmanlarda hemen hiç kazı yapılmadığı için bu varsayımlar bir hipotez olmaktan ileri gitmez.

Bibliografya

Abulafia, David (2011): The great sea – A human history of the Mediterranean. Allen Lane, London, 1-783.
Finkelberg, Margalit (2005): Greeks and Pre-Greeks: Aegean Prehistory and Greek Heroic Tradition. Cambridge University Press, Cambridge, 1-203.
Mouton, Alice, Ian Rutherford & Ilya S. Yakubovich (eds.) (2013): Luwian Identities: culture, language and religion between Anatolia and the Aegean. Brill, Boston, 1-604.
Owens, Gareth Alun (1997): Kritika daidalika: Evidence for the Minoan language selected essays in memory of James Hooker on the archaeology, epigraphy and philology of Minoan and Mycenaean Crete. Hakkert, Amsterdam, 1-301.
Palmer, Leonard R. (1958): Luvian and Linear A. Problems of Hieroglyphic Hittite, May 2, 1958; Philological Society, London, 1-2. (Manuscript at Bern University Br.2.1364)
Palmer, Leonard R. (1961): Mycenaeans and Minoans. Faber and Faber, London, 1-264.
Tomas, Helen (2010): “Cretan Hieroglyphic and Linear A.” In: The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean (ca. 3000-1000 BC). Eric H. Cline (ed.), Oxford University Press, New York, Oxford, 340-355.
Younger, John G. & Paul Rehak (2008): “Minoan Culture: Religion, Burial Customs, and Administration.” In: The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age. Cynthia W. Shelmerdine (ed.), Cambridge University Press, Cambridge, 165-185.


Beycesultan’daki arkeolojik bulgular ile yukarıda bahsedilen dilsel ipuçlarının, Lineer A yazı dilinin Luvice olduğuna dair geçici varsayımı bir miktar inandırıcılık kazandırdığı öne sürülmektedir.

Leonard R. Palmer 1958

Lineer A ile ilgili bilimsel yayınlarda Anadolu dillerinin popülerliliğinde her geçen gün hızlı bir artış olduğu inkar edilmez.

Alice Mouton ve diğerleri 2013, 5

Hint-Avrupalı kavimlerin MÖ 2. bin yıl boyunca Yunanistan’ı ve Girit’i iki sefer istila ettiği anlaşılmaktadır. İlk önce Luviler gelir ve Orta Helladik devrimi gerçekleştirirler. Onları Grekler takip eder, fakat Geç Helladik dönemin başında önceki kadar güçlü olmayan bir arkeolojik kesintiye sebep olurlar.

Leonard R. Palmer 1961, 26

Girit’in Güneybatı Anadolu’da yaşayan insanlar tarafından planlı olarak iskan edildiği düşünülmektedir. Eğer öyleyse Minos dili bu bölgedeki herhangi bir dilden, belki de Luviceden türemiştir.

John G. Younger & Paul Rehak 2008, 176

Giritliler hiyerogliflerinden vazgeçerek mülklerini hiyeroglifler kadar güzel olmayan, ama onlara göre daha hızlı yazılan hecesel Linear-A yazısıyla kayda geçirdiler. Bu belgelerde kullandıkları dilin, Hititçeyle bağlantılı olup Anadolu’nun batı kıyılarında da konuşulan – ve o bölgede bulunan, üzerinde yazı olan bir mühür göz önüne alınacak olursa – 12. yüzyılda Troia’da da konuşulan bir Hint-Avrupa dili olan Luvice olduğu anlaşılmaktadır.

David Abulafia 2011, 27

Anadolu’nun çivi yazısıyla örtüşen Luvi dilinde hiyerogliflerden Kibro-Minoan, Kıbrıs hece yazısı ve Doğu Akdeniz’deki diğer epikorik yazılardan örneklere ve Phaistos Diski’nin ve Ege Denizi hece yazılarının dili olan Girit hiyerogliflerine kadar, çivi yazısı olmayan yazıların sürekliliğinin yaygınlık sınırları kabaca -nth- ve -ss- gibi [Luvi] takılarının yaygınlık sınırlarıyla örtüşür.

Margalit Finkelberg 2005, 57