Phaistos Diski



Meşhur Phaistos Diski, arkeolojinin en büyük bilmecelerinden biridir. Ne üretildiği yer ne de üzerindeki yazıtın anlamı belirlenememiştir. Konunun uzmanı olmayan kişilerce öne sürülen sayısız asılsız öneri ve yazıyı çözme denemesi, günümüz araştırmacılarının bu objeden uzak durmasına neden olmuştur. Gelecekte yapılacak kazılarda bu tür başka belgelerin ortaya çıkacağı umulur.

Elimizdeki Bilgiler

Phaistos Diski, 15 cm çapında pişmiş toprak bir tablet olup, 3 Temmuz 1908’de Girit’in güney sahillerine yakın Phaistos’daki Minos Sarayı’nda yapılan kazılarda ele geçmiştir. İtalyan arkeologlar tarafından yürütülen kazıların yöneticisi Luigi Pernier, kil tabletin bulunduğu anda orada değildi. Disk, Bronz Çağı’nın en ünlü buluntularından ve Akdeniz arkeolojisinin en büyük bilmecelerinden biridir. Üzeri ayrı mühürlerle basılmış, helezon şeklinde yerleştirilmiş 240’dan fazla insan, hayvan ve bitki motifiyle süslenmiştir. Karmaşık yapım tekniği ve hareketli yazı karakteri bu diskin emsalsizliğine aykırı görünür. Yeniden kullanılabilir mühürlerin birden fazla, hatta sık sık kullanılması beklenir. Yazı yönü ve dili de dâhil olmak üzere, diskle ilgili her şey tartışmalıdır.

Öneriler

Nestor’a Gönderilen bir Luvi Mektubu

Saygın bilim adamları, genelde çok sayıda amatörün karıştığı tartışmalı konulardan uzak dururlar. Deşifre edilmesi için yapılmış olan sayısız girişimden dolayı, başka hiçbir konu Phaistos Diski kadar kötü bir şöhret edinmemiştir.

Hollandalı dilbilimciler Jan Pest ve Fred Woudhuien’in son yıllarda bu konuda vardığı sonuçlar, Luwian Studies’in rekonstrüksiyon modellerini destekleyici niteliktedir. Bu çalışmalar sonucunda, bu diskin bugüne kadar yapılmış en dikkat çekici yazı çözümlemesi ortaya çıktı. Ekibin epigrafik çalışmaları yazı yönünün dıştan içe  doğru olduğunu ve ilk önce A tarafının yazıldığını gösterdi. Diskin bağlamı temelinde MÖ 1350 yıllarında üretildiği belirlendi.

Amerikalı dilbilimci Alice Kober, Linear-B ile ilgili kapsamlı araştırmalarında farklı işaretlerin hep aynı sıra ile yer aldığını ve her dizinin dönüşümlü olarak başka işaretlerle sona erdiğini tespit etti. Kober’e göre aynı diziler, bir ismin ya da fiilin köküne denk gelir ve son işaretler farklı ekleri veya çekimleri oluşturur. Bu bilgi Linear-B yazısının, Kobers’in zamansız ölümünden kısa bir süre sonra mimar Michael Ventris tarafından çözümlenmesini sağladı.

Phaistos Diski de, Luvi hiyerogliflerinde olduğu gibi farklı çekim ekleri olan sabit dizeler içerir. Disk üzerinde kullanılan 47 işaretten toplam 29 tanesi Luvi hiyeroglifleriyle ilişkilendirilmiştir. O kadar ileri derecede benzerlikler söz konusudur k, a-su-wi-ya (B11) veya “Aşşuwa”da olduğu gibi, diskteki bazı kelimeler Luvice olarak okunabilmektedir. Best ve Woudhuizen çalışmaları neticesinde, disk üzerindeki yazının o kadar eşsiz olmadığı, Luvi hiyeroglif yazısının yerel bir versiyonu olduğu sonucuna varmıştır. Bu koşullar altında yazının tamamını okumak mümkündür.

Messara’da Phaistos vardır
Achaia’nın büyük adamı Nestor’a
Nestor’un sahip oldukları, senin,
benim topraklarımda, Lasithi’de,
senin ve kralının topraklarında sahip oldukların.
Tarhunt [Luvi fırtına tanrısı] seni ve Majestelerini esirgesin.

Bu çeviriye göre yazıda Mesara, Phaistos, Lasithi ve Knossos gibi bugün de halen aynı ismi taşıyan bir dizi yerden bahsedilmiştir. Öte yandan yazı Achaia, Arzawa ve Aşşuwa gibi Geç Bronz Çağı’ndan bildiğimiz bazı yer isimleri de içerir. Buradaki kelimelerin bazıları Akat, Linear-B ve Mısır hiyeroglif metinlerinde de yer alır. Hatta metinde yer alan iki kişinin adı – Pyloslu Nestor ve Giritli İdomeneus – 500 yıldan uzun bir süre sonra bile Homeros’un kitaplarında benzer bir bağlamda görülür.

Sadece yazı değil, dil de Luviceyle büyük benzerliğe sahiptir. Eğer yukarıdaki çeviri doğruysa, disk üzerinde yer alan metin, Mesara Ovası’nın güneybatısında bulunan Pyrgos’a yakın bir yer olan Rhytion’daki bir mülk sorununu barışçıl yollarla sonlandırmak amacıyla yazılmıştır. Grek Kralı Nestor Girit’te, Knossos’u ve Lasithi Ovası’nın bir bölümü ile Mesara’yı kapsayan bir prensliğe sahiptir. İdomeneus, Nestor adına Knossos’daki sarayından kral naibi olarak Lasithi’yi ve vali olarak da Mesara’yı yönetir. Phaistos’un kralı Kuneus ile Phaistos’un iç bölgelerinin kralı Uwa, İdomoneus’un hâkimiyeti altındaki krallar arasında yer alır. Uwas, Rhytion üzerinde kontrol sahibi olma konusunda bir başka vasal kralla bir ihtilaf yaşar ve Nestor’un bir karara varmasını ister. Nestor da en büyük Luvi krallığı Arzawa’nın büyük kralına başvurur. Arzawa Kralı ise Kuneus’tan, Uwas’ı egemenlik hakkı konusunda bilgilendirmesini ister.

Buna göre disk, Phaistos’ta Kuneus’un elinde bulundurması için yapılan bir kopyadır. Bu diskten bir adet de Uwas’ın elinde olması gerekir. Birden fazla kopyanın varlığı, mühürlerin kullanımını da açıklar. Bu durumda disk muhtemelen Arzawa Kralı’nın sarayında (Ephesus yakınlarında Apaša), Girit’in Luvi bölgesinde konuşulan yerel lehçede yazılmıştı. Bu Luvilerin, Girit’in Mikenler tarafından ele geçirilmesinden önce burada çok etkili olduğunu gösterir. Buna göre Girit’in bazı bölümleri, küçük Luvi krallıklarının oluşturduğu Aşşuwa Birliği’ne aitti.

Arkeologlar yıllar süren araştırmalarında Arzawa’nın eski başkenti Apaša’yı bulamamıştır. İleride Apaša’da yapılacak arkeolojik kazılar, Phaistos Diski’ne benzer belgeleri gün ışığına çıkartabilir. Luwian Studies Vakfı’ndaki araştırmacılar, Geç Bronz Çağı sit merkezlerinin konumu ile ilgili yirmi yıllık saha deneyimi sayesinde, Apaša’nın bugüne kadar neden bulunamadığı ve eski kentin kalıntılarının nerede olabileceği ile ilgili fikir sahibidir.

Bibliografya

Achterberg, Winfried et al. (2004): The Phaistos disc: A Luwian letter to Nestor. Dutch Archaeological and Historical Society, Amsterdam, 1-135.
Best, Jan G. P. & Fred Woudhuizen (1988): Ancient scripts from Crete and Cyprus. Publications of the Henri Frankfort Foundation, Brill, Leiden, New York, 1-131.
Mellink, Machteld (1964): “Lycian Wooden Huts and Sign 24 on the Phaistos Disk”. Kadmos 3, 1-7.
Rietveld, Lia (2004): “The Text”. In: The Phaistos disc: A Luwian letter to Nestor. Winfried Achterberg et al. (Hg.), Dutch Archaeological and Historical Society, Amsterdam, 85-95.


In the Mesara is Phaistos.
: To Nestor: great (man) in Achaia,
What Nestor (has), what you (have) under [you],
in my (territory), Lasithi,
in yours and (that) of your king.
In you Tarchunt [Luwian storm-god] and His Majesty bring hail.
: Knossos (is) yours, (it is) part of the kingship of the oath of Lasithi,
in whatever (territory) where a yoke of two oxen ploughs for the town of Lasithi.
: Knossos (is) yours, (it is) part of the kingship of the oath of Lasithi,
In what territory of yours, what (is) part of my dominion, (namely:) Lasithi.
In the Mesara (is) yours and for you: Scheria,
in whatever (territory) where a yoke of two oxen ploughs,
(in) the Mesara, (for) Scheria.

In (the territory) of this, what Nestor (has).
Haddu [Phoenician storm-god] brings you life.
Phaistos is of your (territory by) oath, and the Mesara.
Governor of the Mesara [is] Idomeneus.
Of the Assuwian Phaistos Kuneus (is) king.
Of the oath (bound) territory behind Phaistos Uwas (is) king,
and for my father Acharkis (was) king.
Yours under you, : under me : for Nestor, this (is) yours under you.
What Rhytion was of it, of it for Nestor, that (is) yours of it.
This is of you under you (was) of it of the man, of it for my father.
: Rhytion (is) for Nestor.

Lia Rietveld’e (2004, 94-95) göre Phaistos Diski Metni